Class 8 Sanskrit - प्रश्न उत्तर (हिंदी अनुवाद सहित)
Chapter 3: सुभाषितरसं पीत्वा जीवनं सफलं कुरु
अभ्यासात् जायते सिद्धिः (हिंदी अनुवाद के साथ)
१. पाठस्य आधारेण अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखत-
(क) गीतानि के गायन्ति ?
(गीत कौन गाते हैं)
उत्तर - देवाः ।
(देवता)
(ख) कः बलं न वेत्ति ?
(कौन बल को नहीं जानता ?)
उत्तर - निर्बलः ।
(बलहीन।)
(ग) कः वसन्तस्य गुणं वेत्ति ?
(कौन वसन्त का गुण जानता है ?)
उत्तर - पिकः ।
(कोयल।)
(घ) मूषकः कस्य बलं न वेत्ति ?
(चुहा किसका बल नहीं जानता?)
उत्तर - सिंहस्य
(सिंह का ।)
(ङ) फलोद्गमैः के नम्राः भवन्ति ?
(फल के भार से कौन झुक जाते हैं?)
उत्तर - तरवः ।
(वृक्ष ।)
(च) केन सह सख्यं न करणीयम् ?
(किसके साथ मित्रता नहीं करनी चाहिए?)
उत्तर - दुष्टेन ।
(दुष्टजन के साथ ।)
(छ) केन विना दैवं न सिध्यति ?
(केवल पुरुषार्थ से क्या सिद्ध नहीं होता?)
उत्तर - दैवम् ।
(भाग्य ।)
२. पाठस्य आधारेण अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखत -
(क) तरवः कदा नम्राः भवन्ति ?
(वृक्ष कब झुक जाते हैं?)
उत्तर - यदा तेषु फलानि भवन्ति तदा तरवः नम्राः भवन्ति।
(जब उन पर फल लगते हैं तब वृक्ष झुक जाते हैं।)
(ख) समृद्धिभिः के अनुद्धताः भवन्ति ?
(सम्पन्न लोग कैसे होते हैं?)
उत्तर - सत्पुरुषाः समृद्धधनाः सन्तः अपि नम्राः भवन्ति।
(सम्पन्न लोग भी विनम्र और परोपकारी होते हैं।)
(ग) सत्पुरुषाणां स्वभावः कीदृशः भवति ?
(सत्पुरुषों का स्वभाव कैसा होता है?)
उत्तर - सत्पुरुषाणां स्वभावः परोपकारपरः भवति।
(सत्पुरुषों का स्वभाव परोपकार करने वाला होता है।)
(घ) सत्यं कदा सत्यं न भवति ?
(सत्य कब सत्य नहीं रहता?)
उत्तर - यदा तत्र छलं मिश्रितं भवति तदा सत्यं सत्यं न भवति।
(जब उसमें छल मिल जाता है तब सत्य, सत्य नहीं रहता।)
(ङ) दैवं कदा न सिध्यति ?
(भाग्य कब सिद्ध नहीं होता?)
उत्तर - केवलं पुरुषकारेण विना दैवं न सिध्यति।
(केवल पुरुषार्थ से, बिना भाग्य के सहयोग के, सिद्ध नहीं होता।)
३. स्तम्भयोः मेलनं कुरुत-
| (अ) उक्तिः | (आ) भावार्थः |
|---|
गायन्ति देवाः किल गीतकानि
(देवता गीत गाते हैं) | भारतभूमेः माहात्म्यवर्णनम्
(भारतभूमि का महत्त्व) |
गुणी गुणं वेत्ति
(गुणी गुण को जानता है) | सज्जनः एव गुणानां मर्मज्ञः
(सज्जन ही गुण का जानकार है) |
भवति नम्राः तरवः फलोद्गमैः
(फल से वृक्ष झुक जाते हैं) | सत्पुरुषाणां स्वाभाविकी नम्रता
(सत्पुरुषों की विनम्रता) |
यथा चतुर्भिः कनकं परीक्ष्यते
( जैसे चार प्रकार से सोना परखा जाता है) | सुवर्णं चतुर्भिः प्रकारैः परीक्ष्यतेते
(सोना चार प्रकार से परखा जाता है |
अष्टौ गुणाः पुरुषं दीपयन्ति
(आठ गुण मनुष्य को प्रकाशित करते हैं) | प्रज्ञा, दमः, दानं, कृतज्ञता इत्यादयः
(बुद्धि, संयम, दान, कृतज्ञता आदि) |
दुर्जनेन संमं सख्यं न कारयेत्
(दुष्ट के साथ संगति न करो) | दुष्टसङ्गः उष्णाङ्गारसदृशः
(दुष्टसंगति अंगारे के समान है) |
एकेन चक्रेण न रथस्य गतिः
(एक चक्र से रथ नहीं चलता) | केवलं दैवं प्रयत्नं विना असिद्धम्
(केवल भाग्य पुरुषार्थ बिना असफल होता है) |
४. अधः प्रदत्तमञ्जूषातः पदानि चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत-
फलोद्गमैः, गुणं, कृतज्ञता, सिध्यति, श्रुतम्, शीलेन
(क) गुणी गुणं वेत्ति न वेत्ति निर्गुणः।
(ख) भवति नम्राः तरवः फलोद्गमैः।
(ग) पुरुषः परीक्ष्यतेते कुलेन, शीलनेन, गुणेन, कर्मणा।
(घ) गुणाः पुरुषं दीपयन्ति – प्रज्ञा, कौल्यं, दमः, श्रुतम्।
(ङ) दानं यथाशक्ति कृतज्ञता च।
(च) एवं पुरुषकारेण विना दैवं न सिध्यति।
५. समुचित विकल्पं चिनुत-
(क) “गायन्ति देवाः सकल गीतानि” – अस्य श्लोकस्य मुख्यविषयः कः ?
उत्तर - भारतभूमेः गौरवम्
(ख) “गुणी गुणं वेत्ति” – अत्र कः गुणं न जानाति ?
उत्तर - निर्गुणः।
(ग) “शुकः वस्तुनः गुणं न वायसः” – अस्य तात्पर्यं किम् ?
उत्तर - सज्जन एव गुणं जानाति।
(घ) “भवति नम्राः तरवः फलोद्गमैः” – अस्य अर्थः कः ?
उत्तर - फलयुक्ताः वृक्षाः नम्राः भवन्ति।
(ङ) “न सा सभा यत्र न सन्ति वृद्धाः” – अत्र सभायाः महत्वं किम् ?
उत्तर - धर्मोपदेशाय ज्ञानवृद्धाः जनाः आवश्यकाः।
(च) “दुष्टेन सह सख्यं किमर्थं न कार्यम् ?
उत्तर - सः उष्णाङ्गारवत् हानिकरः भवति।
Comments
Post a Comment