Class 8 Sanskrit - प्रश्न उत्तर (हिंदी अनुवाद सहित)
Chapter 2: अल्पानामपि वस्तूनां संहतिः कार्यसाधिका
अभ्यासात् जायते सिद्धिः (हिंदी अनुवाद के साथ)
१. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् एकपदेन उत्तरं लिखत -
(क) मित्राणि ग्रीष्मावकाशे कुत्र गच्छन्ति ?
(विद्यार्थी ग्रीष्मावकाश में कहाँ गए?)
उत्तर - उत्तराखण्डम्।
(उत्तराखण्ड।)
(ख) सर्वत्र कः प्रसृतः ?
(सहसा क्या फैल गया?)
उत्तर - अन्धकारः।
(सहसा अन्धकार फैल गया।)
(ग) कः सर्वान् प्रेरयन् अवदत् ?
(किसने सभी को प्रेरित किया)
उत्तर - नायकः।
(नायक ने।)
(घ) कः हितोपदेशस्य कथां श्रावयति ?
(किसने हितोपदेश का कथा सुनाया?)
उत्तर - नायकः।
(नायक ने।)
(ङ) कपोतराजस्य नाम किम् ?
(कपोतराज का नाम क्या था?)
उत्तर - चित्रग्रीवः।
(चित्रग्रीव)
(च) व्याधः कान् विकीर्य जालं प्रसारितवान् ?
(व्याध ने क्या करके जाल फैलाया?)
उत्तर - तण्डुलकणान् विकीर्य।
(चावल के दाने बिखेरकर।)
(छ) विपत्काले विस्मयः कस्य लक्षणम् ?
(संकट में किसका लक्षण प्रकट होता है?)
उत्तर - कापुरुषलक्षणम्।
(कापुरुष, कायर का।)
(ज) चित्रग्रीवस्य मित्रं हिरण्यकः कुत्र निवसति ?
(चित्रग्रीव का मित्र हिरण्यक कहां रहता है)
उत्तर - गण्डकीतीरे।
(गण्डक नदी के किनारे)
(झ) चित्रग्रीवः हिरण्यकं कथं सम्बोधयति ?
(चित्रग्रीव हिरण्यक को कैसे बुलाता है)
उत्तर - सखे हिरण्यक ।
(मित्र हिरण्यक)
(ञ) पूर्वे केषां पाशान् छिनत्तु इति चित्रग्रीवः वदति ?
(पहले किसके बंधन काटने को चित्रग्रीव ने कहा?)
उत्तर - अन्येषां कपोतानाम्।
(अपने साथियों (अन्य कपोतों) के)
२. पूर्णवाक्येन उत्तराणि लिखत -
(क) यदा केदारक्षेत्रम् आरोहन्तः आसन् किम् अभवत् ?
(जब केदारनाथ की ओर आरोहण हो रहा था तब क्या हुआ?)
उत्तर - सहसा भीषणं अन्धकारः उत्पन्नः, मेघः गर्जितवान्, तीव्रजलेन सेतुः भग्नः।
(अचानक अंधेरा हो गया, मेघ गरजे और सेतु टूट गया।)
(ख) सर्वे उच्चस्वरेण किं प्रार्थयन्त ?
(सबने ऊँची आवाज़ में क्या प्रार्थना की?)
उत्तर - “हे भगवन् ! रक्ष, अस्मान् रक्ष।”
(“हे भगवान! हमें बचाइए।”)
(ग) असम्भवं कार्यं कथं कर्तुं शक्यते इति नायकः उक्तवान् ?
(असम्भव कार्य कब सम्भव हो सकता है – नायक ने क्या कहा?)
उत्तर - आत्मविश्वासबलात् असंभवमपि कार्यं संभवमस्ति।
(आत्मविश्वास के बल से असम्भव भी सम्भव हो जाता है।)
(घ) निर्जने वने तण्डुलकणान् दृष्ट्वा चित्रग्रीवः किं निरूपयति ?
(चावल के दाने देखकर चित्रग्रीव ने क्या सोचा?)
उत्तर - व्याधः तण्डुलकणान् विकीर्णवान् इति शङ्कितवान्।
(यह व्याध ने बिखेरे हैं, सम्भव है इसमें कोई छल हो।)
(ङ) किं नीतिवचनं प्रसिद्धम् ?
(कौन सा प्रसिद्ध वचन है?)
उत्तर - “लघूनामपि वस्तूनां सङ्घातः कार्यसाधकः।”
(“छोटे-छोटे साधनों से मिलकर बड़ा कार्य होता है।”)
(च) व्याधात् रक्षां प्राप्तुं चित्रग्रीवः कम् आदेशं दत्तवान् ?
(व्याध से बचने के लिए चित्रग्रीव ने क्या आदेश दिया?)
उत्तर - “सर्वे एकचित्तिभूत्वा जालमादाय उत्तीयत।”
(सभी एक मन होकर जाल उठाकर उड़ चलो।)
(छ) हिरण्यकः किमर्थं तूष्णीं स्थितः ?
(हरिणक क्यों पास बैठा था?)
उत्तर - कपोतानां पतनदृश्यात्।
(कपोतों के जाल में फँस जाने के भय से।)
(ज) पुलकितः हिरण्यकः चित्रग्रीवं कथं प्रशंसति ?
(प्रसन्न हरिणक ने चित्रग्रीव की क्या प्रशंसा की?)
उत्तर - “भवतः नीतिशक्त्या सर्वे रक्षिताः।”
(“आपकी नीति से सभी बच गए।”)
(झ) कपोताः कथं आत्मरक्षणं कृतवन्तः ?
(कपोतों ने किस प्रकार आत्मरक्षा की?)
उत्तर - संघटनेन बुद्धिबलेन।
(मिलजुलकर, समझदारी से।)
(ञ) नायकस्य प्रेरकवचनैः सर्वेऽपि किम् अकुर्वन् ?
(नायक की प्रेरणा से सबने क्या किया?)
उत्तर - भयम्, शोकं, सन्देहम् त्यक्त्वा सेतुबन्धे लग्नाः।
(भय, शोक, और संदेह छोड़कर सेतु निर्माण में लग गए।)
३. अधोलिखितानि वाक्यानि पठित्वा ल्यप्-प्रत्ययान्तेषु परिवर्तयत -
(क) छात्रः कक्षां प्रविशति । संस्कृतं पठति
उत्तर - छात्रः कक्षां प्रविश्य संस्कृतं पठति ।
(ख) भक्तः मन्दिरम् आगच्छति । पूजां करोति
उत्तर - भक्तः मन्दिरम् आगत्य पूजां करोति
(ग) माता भोजनं निर्माति । पुत्राय ददाति ।
उत्तर - माता भोजनं निर्मिय पुत्राय ददाति ।
(घ) सुरेशः प्रातः उत्तिष्ठति । देवं नमति ।
उत्तर - सुरेशः प्रातः उत्थाय देवं नमति ।
(ङ) रमा पुस्तकं स्वीकरोति । विद्यालयं गच्छति ।
उत्तर - रमा पुस्तकं स्वीकृत्य विद्यालयं गच्छति ।
(च) अहम् गृहम् आगच्छामि । भोजनं करोमि ।
उत्तर - अहम् गृहम् आगत्य भोजनं करोमि ।
(छ) तण्डुलकणान् विकिरति । जालं विस्तारयति ।
उत्तर - तण्डुलकणान् विकीर्य जालं विस्तारयति ।
(ज) व्याधः तण्डुलकणान् अवलोकते । भूमौ अवतरति ।
उत्तर - व्याधः तण्डुलकणान् अवलोक्य भूमौ अवतरति ।
४. उदाहरणानुसारम् उपसर्गयोननेन क्त्वा-स्थाने ल्यप्-प्रत्ययस्य प्रयोगं कृत्वा पदानि परिवर्तयत -
(क) छात्रः गृहं गत्वा भोजनं करोति।
उत्तर - छात्रः गृहं आगत्य भोजनं करोति।
(ख) माता वस्त्राणि क्षालयित्वा पचति।
उत्तर - माता वस्त्राणि प्रक्षाल्य पचति।
(ग) शिष्यः श्लोकं लिखित्वा पाठयति।
उत्तर - शिष्यः श्लोकं विलिख्य पाठयति।
(घ) रमा स्थित्वा गीतं गायति।
उत्तर - रमा उत्थाय गीतं गायति।
(ङ) शिष्यः सदा गुरुम् नत्वा पठति।
उत्तर - शिष्यः सदा गुरुम् प्रणम्य पठति।
(च) लेखकः आलोचनं कृत्वा लिखति।
उत्तर - लेखकः समालोच्य लिखति।
५. पाठे प्रयुक्तेन उपयुक्तपदेन रिक्तस्थानं पूरयत -
(क) सर्वे एकचित्तिभूय आकृष्टाः उड्डीयताम् ।
(ख) जालापहारकान् तान दृष्ट्वा पश्चात् अधावन् ।
(ग) अस्माकं मित्रं हिरण्यकः नाम मूषकराजः गण्डकीतीरे चित्रवने निवसति ।
(घ) हिरण्यकः कपोतानाम् अवस्थां चकितस्तूष्णीं स्थितः ।
(ङ) यतोहि विपत्काले विस्मय एव कापुरुषलक्षणम्।
६. पाठे प्रयुक्तेन ल्यप्प्रत्ययान्तपदेन सह उपयुक्तं पदं योजयत-
| (क) विकीर्य | तण्डुलकणान् |
| (ख) विस्तीर्य | जालम् |
| (ग) अवतीर्य | भूमौ |
| (घ) अवलोक्य | जालापहारकान् |
| (ङ) एकचित्तिभूय | उड्डीयताम् |
| (च) प्रत्यभिज्ञाय | तद्वचनम् |
७. समासयुक्तपदेन रिक्तस्थानं पूरयत-
| (क) गण्डक्या: तीरम् |
गण्डकीतीरम् |
तस्मिन् = |
गण्डकीतीरे |
| (ख) तण्डुलानां कणा: |
तण्डुलकणाः |
तस्मिन् = |
तण्डुलकणे |
| (ग) जालस्य अपहाकाः |
जालापहारकाः |
तस्मिन् = |
जालापहरे |
| (घ) अवपातात् भयम् |
अवपातभयम् |
तस्मात् = |
अवपातभयात् |
| (ङ) कापुरुषाणां लक्षणम् |
कापुरुषलक्षणम् |
तस्मिन् = |
कापुरुषलक्षणे |
८. सार्थकपदं ज्ञात्वा संधिविच्छेदं कुरुत-
| (क) इत्याकर्ष्य |
= |
इति + आकर्ष्य |
| (ख) चित्रग्रीवोवदत् |
= |
चित्रग्रीवः + अवदत् |
| (ग) बालकोऽत्र |
= |
बालकः + अत्र |
| (घ) धैर्यमथाभ्युदये |
= |
धैर्यम् + अथ + अभ्युदये |
| (ङ) भोजनेऽप्यप्रवर्तनम् |
= |
भोजने + अति + प्रवर्तनम् |
| (च) नमस्ते |
= |
नमः + ते |
| (छ) उपायश्चिन्तनीयः |
= |
उपायः + चिन्तनीयः |
| (ज) व्याधस्तत्रः |
= |
व्याधः + तत्र |
| (झ) हिरण्यकोऽप्याह |
= |
हिरण्यकः + अपि + आह |
| (ञ) मूषकराजो गण्डकीतीरे |
= |
मूषकराजः + गण्डकी + तीरे |
| (ट) अतस्त्वाम् |
= |
अतः + अस्मात् |
| (ठ) कश्चित् |
= |
कः + चित् |
Comments
Post a Comment