Class 8 Sanskrit (दीपकम्) Chapter 4 Question Answer | प्रणम्यो देशभक्तोऽयं गोपबन्धुर्महामन
(क) श्रद्धावान् जनः किं लभते ?
(श्रद्धावान् व्यक्ति क्या प्राप्त करता है?)
उत्तर - ज्ञानम्।
(ज्ञान।)
(ख) कसमात् सम्मोहः जायते ?
(किससे मोह उत्पन्न होता है?)
उत्तर - क्रोधात्।
(क्रोध से।)
(ग) सम्मोहात् किं जायते ?
(मोह से क्या उत्पन्न होता है?)
उत्तर - स्मृतिभ्रंशः।
(स्मृति–भ्रंश।)
(घ) अर्जुनाय गीतां कः उपदिष्टवान् ?
(अर्जुन को गीता किसने सुनाई?)
उत्तर - भगवान् श्रीकृष्णः।
(भगवान श्रीकृष्ण ने।)
(ङ) हर्षामर्षभयोद्वेगैः मुक्तः नरः कस्य प्रियः भवति ?
(हर्ष, अमर्ष और भय से रहित व्यक्ति किसका प्रिय होता है?)
उत्तर - भगवतः।
(भगवान का।)
(क) कीदृशं वाक्यं वाङ्मयं तपः उच्यते ?
(किस प्रकार का वाक्य वाणी का तप कहलाता है?)
उत्तर - अनुद्वेगकरम्, सत्यं, प्रियं, हितं च वाक्यं वाङ्मयं तपः उच्यते।
(जो वाक्य कटु न हो, सत्य, प्रिय और हितकारी हो वही वाणी का तप कहलाता है।)
(ख) कीदृशः जनः स्थिरधीः उच्यते ?
(कैसा व्यक्ति स्थिरबुद्धि कहलाता है?)
उत्तर - दुःखेषु अनुद्विग्नमनाः, सुखेषु विगतस्पृहः, राग–भय–क्रोधैः मुक्तः जनः स्थिरधीः उच्यते।
(जो दुःखों में विचलित न हो, सुखों में स्पृहाहीन हो और राग, भय, क्रोध से मुक्त हो, वह स्थिरबुद्धि कहलाता है।)
(ग) जनः कथं प्रणश्यति ?
(मनुष्य कैसे नष्ट होता है?)
उत्तर - क्रोधात् सम्मोहः, सम्मोहात् स्मृतिभ्रंशः, स्मृतिभ्रंशात् बुद्धिनाशः, बुद्धिनाशात् जनः विनश्यति।
(क्रोध से मोह, मोह से स्मृति–भ्रंश, स्मृति–भ्रंश से बुद्धि–नाश और बुद्धि–नाश से मनुष्य नष्ट होता है।)
(घ) जनः कथम् उत्तमां शान्तिम् प्राप्नोति ?
(मनुष्य उत्तम शांति कैसे प्राप्त करता है?)
उत्तर - श्रद्धावान्, तत्त्वपरायणः, संयतइन्द्रियः जनः ज्ञानं लभते, ततः परां शान्तिम् प्राप्नोति।
(श्रद्धावान्, आत्मज्ञान के इच्छुक और इन्द्रियों को संयमित करने वाला व्यक्ति ज्ञान प्राप्त करता है और तत्पश्चात् उत्तम शांति पाता है।)
(ङ) उपदेशप्राप्तये त्रयः उपायाः के भवन्ति ?
(उपदेश प्राप्त करने के उपाय क्या हैं?)
उत्तर - प्रणिपातेन, परिप्रश्नेन, सेवया च उपदेशप्राप्तिः भवति।
(विनयपूर्वक प्रणाम करना, बार–बार प्रश्न करना और सेवा करना।)
सेवया, स्मृतिविभ्रमः, योगी, वाङ्मयं, स्थितधीः
(क) अनुद्वेगकरं सत्यं प्रियहितं च वाक्यं वाङ्मयं तपः उच्चते ।
(ख) सततं सन्तुष्टः दृढनिश्चयः च योगी भवति ।
(ग) अनुद्विग्नमनाः मुनिः स्थितधीः उच्चते ।
(घ) तद् आत्मज्ञानं प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया ।
(ङ) सम्मोहात् स्मृतिविभ्रमः भवति ।
(क) उच्चते → वाङ्मयं तपः उच्चते ।
(ख) च → रामः श्यामः च विद्यालयं गच्छतः।
(ग) न → अहं न तत्र गच्छामि।
(घ) लब्ध्वा → भोननं लब्ध्वा सः सुखेन गृहं गतः।
(ङ) कुर्यात् → छात्रः गृहकार्यं यथाशक्ति कुर्यात्।
(क) श्रद्धावान् लभते ज्ञानं तत्परः संयमेन।
(श्रद्धावान् ज्ञान प्राप्त करता है, तपस्या और संयम से।)
(ख) अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियंहितं चैव वाङ्मयं तप उच्यते।
(कटु रहित, सत्य, प्रिय और हितकारी वाक्य वाणी का तप कहलाता है।)
(ग) सन्तुष्टः सततं योगी यतातमा दृढनिश्चयः।
(जो सदा संतुष्ट, योगी, इन्द्रियनिग्रहवान् और दृढ़निश्चयी हो।)
(घ) क्रोधात् भवति सम्मोहः सम्मोहात् स्मृतिविभ्रमः।
(क्रोध से मोह उत्पन्न होता है, मोह से स्मृति–विभ्रम।)
(ङ) तद्विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया।
(तत्त्व को जानने के लिए गुरु को प्रणाम, प्रश्न और सेवा द्वारा ज्ञान प्राप्त होता है।)
| उदाहरणम् - श्रद्धावान् | श्रद्धावती |
| उदाहरणम् - बुद्धिमान् | बुद्धिमती |
| (क) गुणवान् | गुणवती |
| (ख) आयुष्मान् | आयुष्मती |
| (ग) क्षमावान् | क्षमावती |
| (घ) ज्ञानवान् | ज्ञानवती |
| (ङ) श्रीमान् | श्रीमती |
| (अ) | (आ) |
|---|---|
| 1. सर्वभूतानाम् | मैत्रीपूर्णः |
| 2. अनुद्विग्नमनाः | यस्य मनः विचलति न |
| 3. स्थितधीः | स्थिरमतिः |
| 4. परिप्रश्नेन | पुनः पुनः प्ररिश्रमेन |
| 5. संयतइन्द्रियः | इन्द्रियनिग्रहवान् |
(क) तव अधिकारः केवल कर्मे एव अस्ति, कर्मफलस्य आश्रयः न।
(ख) कर्मयोगस्य उपदेशः – “कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन।”
(ग) आत्मज्ञानस्य स्वरूपम् – “न हि कश्चित्क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत्।”
(घ) यः सर्वत्र आसक्तिं विना कार्यं करोति, स सर्वलोकानां सम्मानं प्राप्नोति।
(ङ) न कोऽपि क्षणं अपि कर्मरहितः स्थायी भवति ।
Comments
Post a Comment